Faleh A. Cabbar: İlk yapıyı 1993 yılında Londra’da kurduk. O yıllarda Irak üzerine düzenli yıllık seminerler düzenliyor ve İngilizce kitaplar yayınlıyorduk. 2002’den sonra bu yapıyı bir araştırma enstitüsüne dönüştürmeye karar verdik. Bu dönemde, merkezi Irak’a taşımak gibi bir niyetimiz de vardı, hatta Bağdat’ta bu amaçla bir yer ayarladık. Ama bu bina bombalanıp, yakıldı. Irak’ta binayı İngilizler almış diye de bir söylenti yayılmış. Bir söylenti çok can yakabiliyor. Bunun üzerine biz de Irak’a taşınma fikrinden vazgeçtik, orada küçük bir ofis açtık. 2004-2005’teki şiddet ortamında bizim için çok zor oldu. 2006 daha da kötü oldu, Bağdat’taki ofisimiz yağmalandı. Bu küçük ofis bile darmadağın edildi. Ve işte şimdi buradayız. Bağımsız bir araştırma kurumu olarak, Beyrut’taki merkezimizden çalışmalara devam ediyoruz. 

 

 

Araştırma projesinin ihtiyaçlarına göre gerekli kişileri istihdam ediyoruz. Daimi araştırmacılarımız yok. Onyediden fazla araştırmacı, kırkbeş eğitmen ve öğretim üyesi ile irtibat halindeyiz. Doktora öğrencileriyle sosyal bilim kuramları ve yöntemleri konulu seminerler yapıyoruz. Dinler sosyolojisi alanında da özel derslerimiz var. Kaynak ihtiyacı içinde olan araştırmacılara da yön gösteriyoruz. 

 

 

Sünni ve Şii kimlikleri daha önce birer kültürel kimlikti. Bu kimliklerin siyasallaşmasına yönelik bazı çabalar vardı, ama bunlar Krallık döneminde ve Birinci Cumhuriyet döneminde başarısız oldu. Ancak Saddam Hüseyin döneminde başarılı oldu. Neden diye sormalıyız. Bir başka konu da, kültürel kimliklerin siyasallaşmasının 2003 sonrasında kitlesel bir boyut kazanması. Bu dönemde kimlik siyaseti daha da yayıldı ve silahlandı. Sorulacak soru; neden kimlik siyaseti geçmişte başarısız olurken, şimdi başarılı oluyor?  Burada birinci faktör siyasi sistemin yapısı. Siyasi sistem açık mı, kapalı mı? Yani parlamentoya erişimin var mı; ekonomiye ve diğer maddi kaynaklara erişimin var mı; bölgesel olarak dağıtılan kaynaklara erişimin var mı? Bir de bunların nasıl değerlendirildiği önemli. Geçmişte siyasi sistem açıktı ama ekonomik sistem değildi. Sınıflar ve gruplar arasında eşitsizlikler vardı. O dönemde bunlara Marksizm, sınıf ideolojisi, sosyal milliyetçilik, gericiler karşısında ilericiler, kapitalistler karşısında işçiler merceğinden bakılıyordu. İslam’ın yükselişi bu tabloyu değiştirdi. Saddam Hüseyin döneminde siyasi sistem kapandı. İktidara veya ekonomik kaynaklara erişim imkânsız oldu. 

 

 

Üç temel bakış açısı vardı; Marksist, liberal ve İslamcı. Marksizmin gerilemesiyle Iraklılar katledildi; liberaller Meclis’e alınmadı ve sürgüne gönderildi. Savaştan dolayı toplumsal milliyetçilik, yani yönetici seçkinlerin ideolojisi, çökünce, ortada sadece mezhepçi İslamcılık kaldı. Irak milliyetçiliği önemini kaybetmeye başlar başlamaz, mezhebinden dolayı devlet iktidarından dışlandığını düşünen Şiiler ve diğer gruplar kimlik politikasına sarıldılar. Irak toplumundaki kriz budur.   

 

 

Orta sınıflar 19.yüzyılda üreticiydi. Sermayeleri vardı, mülkleri vardı, bilgileri vardı. Giderek, daha çok bilgi üretmeye, eğitim, sanat gibi alanlarda yayılmaya başladılar. Kültür endüstrisi dediğimiz bu alan bugün Ortadoğu’da çok önemlidir, en büyük sektörlerden biri haline gelmiştir. Krallık döneminde orta sınıfların gelişimi daha yavaştır, çünkü devletten bağımsızdır. Milliyetçi sosyalist hareketler Irak’ta yönetimi ele geçirince Rus ve Alman modellerini benimsediler; planlı ekonomi, fazlasıyla merkezileşmiş bir yönetim, tek ideoloji, vs. Daha önceden, kendi sermayesine ve mülküne yaslanan orta sınıflar bu dönemde hükümete yanaşmaya başladılar. Varoluşları hükümetin desteğine bağlı hale geldi, hükümet olmadan iş yapamaz oldular. Bir anlamda, hükümetin kölesi oldular. Ekonomik açıdan zenginleştiler ama apolitikleştiler. Ama iş orada kalmadı. Baas Partisine katılan orta sınıflar, bu parti başarısız olup, hükümet din ve aşiretleri güçlendirme politikası gütmeye başlayınca bu sefer de aşiretlere ve dini örgütlere yöneldiler. 

 

 

Sistem tek parti tarafından yönetiliyordu. Tek partiler toplumsal seferberlik, ideolojik aşılama ve kontrol araçlarıdır. İstihbarat toplamaya da yararlar. Bu şekilde işleyen partin çözülürse, iktidarını Irak toplumunun her köşesine nasıl yayarsın? Daha önce parti aygıtıyla yürüttüğün iktidarını nasıl sürdürürsün? Şiileri çağırırsın, onlara para verirsin, yetki verirsin ve bazı bakanlıklarda koltuk verirsin. Bu bağ çok şey söyler aslında. Bu toplumun kontrol altında tutulmasıyla ilgilidir. Bu kontrole neden ihtiyaç duyulduğu aşikâr. Tek parti çökmüştü, Baas Partisinin 1988’de 1,8 milyon üyesi vardı, 1991’de bunun yüzde 60’ını kaybetmişti. Parti, orta tabakada, alttakilerden daha çok kan kaybetmişti. Yani rejim toplumu denetlemek için muhtaç olduğu insanları kaybetmişti. Orta tabakada geniş bir boşluk açılmıştı. Peki bu nasıl dolduruldu? Şeyhlerle. 19. yüzyılda Osmanlı reformlarıyla çözülmüş olan aşiretler 1990’lara kadar önemsiz yapılar olarak kaldılar. Sadece isimleri vardı. Köylerde akrabalık ağları olarak devam ettiler. Bazı aileler aşiretin lideri olarak adlandırılmıştı ama bunun pek bir önemi yoktu. Amerikalılar onları işe dâhil etmek istediğinde farkettiler ki aslında pek çok aşiret gerçekte yoktu. Aşiret şeyhleri pazara gidip tanıdıklarını, eski okul arkadaşlarını, komşularını toplayıp kendi aşireti olarak tanıtıyordu. Böylece aşiret liderleri müteahhit gibi çalışmaya başladılar. Gerçekte olmayan aşiretleri, varmış gibi göstermeye çalıştılar. İdeolojileri de içinde yaşadıkları grubun ötesinde işlemiyordu. Elli bin kişilik, yüz kadar köye dağılmış bir aşirettenseniz grup içinde kuvvetli bir iletişiminiz olamaz. En fazla yan kapını harekete geçirebilirsin. Akrabalık ideolojisinin sınırlı doğası ve aşiretlerin parçalı yapısı işi zorlaştırıyor. Amerikalılar bunu anladılar. Bunların yerel aktörler olduklarını, ulusal düzeye çıkamayacaklarını farkettiler.   

 

 

Dini grupların bir merkezi vardır ve bu merkeze para akar. Necef’e mesela yetmiş milyon dolar gitti. Sistani’yi eleştirdiğim düşünülsün istemem, bunlar çok hassas insanlardır. Ama dini bir grupsan, bir altyapın, camilerin vardır; ayrıca insan gücün, müritlerin, din adamların, kısacası gelişmiş bir kurumun vardır. Aşiretlerde bu yoktur. 2003’ten sonra aşiretler devlet korumasını kaybedince arka plana düştüler. Oysa din yükselişe geçti. Ama din apoliktir, bunu unutmayalım. Sistani mesela apolitiktir, mollaların iktidarını istemez, hatta buna karşıdır. Oysa siyasi partiler – ki tek parti döneminin mirası ve sürgünde olmalarından dolayı çok zayıftılar– geri döndüklerinde bu dini çevrelerdeki gücü kendi iktidarlarını yeniden kurmak için kullandılar. İşgal edilmiş bakanlıklara ve diğer hükümet kurumlarına yerleştikçe üye sayıları arttı. Paraları, iktidarları ve nüfuzları var artık. Onlar büyüdükçe, Sistani’nin etkisi azalıyor. Bu işin dinamik doğası gereği böyle. Bu yüzden bu kadar çok konuşuyor, ama artık kimse onu dinlemiyor. Siyasi partiler 2003-2008’de ona muhtaçtı ama 2009-2010’da artık ihtiyaçları kalmadı.   

 

 

Hayır. Bu din dinamiklerinin değişmesi, çünkü siyasal İslam aile ve kent dayanışması ekseninde örgütlenir ve ideolojik ayrımları vardır. Bu yüzden kendi içlerinde çatışmaya başladılar. Ama daha önce, kimlik politikasının yükselişi devleti kontrol etmelerini, oyların yüzde 54’ünü almalarını sağladı. Daha baştan beri parçalıydılar. Şiiler arasındaki bölünmeler yok olmadı ama kimlik politikasının yükseliş döneminde işlevsiz kaldı. İktidarı ele geçirdiklerinde bölünmeye başladılar. Bu bir kurgu değil, bizim her gün karşı karşıya olduğumuz bir gerçeklik. Aile aşiret, ideoloji tüm bu ayrışma alanları, kimlik politikaları kurulmadan önce Şii veya Sünni herkesi bölmüştü zaten. Bu askeri blok için yapıcı ve başarılıydı. Bugünse pek çok farklı parti, grup, lider görebilirsiniz; “neden bu kadar çok lider var?” diye sormak lazım. Çünkü artık yekpare bir blok değiller. Tahran’da Kara Cuma denilen günde meydanlara dökülen, ellerinde bir tek Humeyni sembolü taşıyanlar değil buradakiler. Sistani iktidar istemiyor. Siyasi partiler de aşiret, bölge, mezhep, aile ve benzeri çizgiler ekseninde bölünmüş durumdalar. Bu toplumsal örgütlenmeler siyaset çerçevesini darmadağın etti. 

 

 

Mezhep siyaseti kadar, hatta belki ondan daha çok etnik siyaset yapanlar da bölündü. Bugün Kürdistan’a gittiğinizde insanlar, özellikle de gençler size şöyle der: “Evet Saddam baskıcıydı ama şimdi işimiz yok, her an tutuklanabiliriz. Büyükbaşlarınsa her şeyi var. Politikacılar, ekonomi, eğitim ve diğer tüm alanları kontrol ediyor.” Buralarda, etnik milliyetçi partilere karşı genişleyen bir toplumsal muhalefet var. Kürt milliyetçiliği birleştirici ve susturucu bir etkiye sahipti. Kendi hükümetlerini kurdukları anda,“kim yönetmeli?” sorusu geliyor. Sorun da burada başlıyor. Kürtler de bölünüyor artık. 

 

 

Noşirvan Mustafa bloğuna bakın mesela. Temmuz 2009 seçimlerinde yirmi yedi civarında sandalye aldılar, müthiş bir sonuç. Hem de, Süleymaniye’de Erbil’den daha başarılı olmalarına rağmen. Erbil’de güvenlik kaygısı olmasaydı, daha fazla hareket serbestisi olsaydı, parlamentoda en üste çıkabilirlerdi. Kürdistan’da bir sonraki aşamada, daha kuvvetli bir liberal blok, daha kuvvetli bir İslamcı blok ve parçalı bir milliyetçi blok göreceğiz. Bu bölgedeki radikalizmi yumuşatacaktır.

 

Elbette. Her tür iktidar tekeli kötüdür. Nerede, ne zaman, ne şekilde olursa olsun. İktidarın tek elde toplandığı bir devlet yapısı, eğer demokratik özgürlük ve muhalefet yoksa uzun vadede müthiş yıkıcı sonuçlar doğurur. 

 

 

Eğer şanslıysak ve seçimlerde manipülasyon yapılmazsa, merkeziyetçi blok İslami akımları ve aşiretleri dengelemek üzere başarılı olur. Bu İslamcıları ılımlılaşmak zorunda da bırakır. Bugün siyasi partilerin yaklaşık yüzde 3’ü İslam terimini kullanıyor, 2005’de bu oran yüzde 90’dı. Bu tesadüfî bir değişim değil, yapısal bir değişim. Mezhepçi İslamcılık inişte. Bu yüzden bazı İslamcı gruplar biz mezhepçi değiliz diyorlar. Ama artık kimse inanmıyor bu söyleme. Eğer İslamcılık, merkeziyetçilik ve Irak milli kimliği arasında bir denge kurabilirsek, eğer uzlaşı için gerekli yöntem ve araçları geliştirebilirsek, hiç bir parti tek başına iktidarı ele geçirip tekelci bir yönetim kuramaz. Eğer geniş tabanlı bir hükümet kurma eğilimi gelişirse, Irak düzlüğe çıkar, stabilize olur. Şiiler arasında çoğunluk yönetimi modelini öne sürenler var. Biz çoğunluğuz, biz yönetelim diyorlar. Bu saçmalıktır. Bu diğerlerini dışlamak anlamına gelir ve çatışma yaratır. Eğer bu yoldan gidersek felaket olur ve iç savaşa kadar gider. Dolayısıyla ılımlı bir politika, İslamcılık ile merkeziyetçilik kutupları arasında bir orta yol politikası üretmek lazım. Ama ekonomiyi de geliştirmeyi hedeflemeliyiz. Doğru yönetilirse, Irak ekonomisi beş yıl içinde toparlanır. 

 

 

Evet ama siyasi toparlanma için daha uzun bir süreye ihtiyaç olacaktır. Arka arkaya üç düzenli seçim geçirebilirsek feraha erdik demektir. Ama erken değil, zamanında yapılan seçimlerden bahsediyorum. 2005 seçimlerini saymıyorum, şimdi yapılacak seçimleri bir sayıyorum. Bundan beş sene sonra bir tane daha, beş sene sonra da bir daha yapabilir ve seçim sonuçlarına göre hükümet kurmayı becerebilirsek Irak toparlanır. Yani on yıl içinde işler yoluna girebilir.

 

 

Eğer İran’da mollalara karşı bir ayaklanma olursa, mesela Hameney’in ölümü, Ahmedinecad’ın görev süresinin bitmesi bu ülkede değişim için uygun bir zemin yaratabilir. Irak’taki basın özgürlüğü, Meclis’te demokratik tartışma ortamının gelişmesi, milletvekili adaylarına yasaklama getirilmemesi gibi gelişmeler olursa, bunlara bakıp neden bizde yok diyebilirler. İranlılar kendilerini Iraklılardan ve diğer tüm Araplardan daha üstün görürler, daha eğitimli, daha medeni olduklarını düşünürler. Bunda da bir kötülük yok, özgüvenleri yüksektir. Ama o zaman o beğenmedikleri Arapların daha iyi yönetildiklerini görürlerse bizde neden daha azı olsun diyerek, bir değişimi tetikleyebilirler. 

 

 

Eğer İran’da bu değişim olursa, Irak Somali türü bir parçalanma yaşamazsa ve önümüzdeki on yılda Filistin sorununa bir çözüm bulabilirsek bütün Ortadoğu’daki siyasi kültür baş aşağı olur. Tıpkı 1967’de Araplar savaşı kaybettikten sonra olduğu ve 1979’da Humeyni iktidara geçtiğinde olduğu gibi. O zaman sekülarizmden İslamcılığa geçtik. Artık İslamcılığın Avrupa’daki Hristiyan Demokratlar gibi bir şeye dönüştüğü bir dönemdeyiz. İçeride aile gibi muhazafakar değerleri ön plana taşıyacaklar ama ekonomi ve dış politika söz konusu olunca merkeziyetçi bir tutum benimseyecekler. Tüm bunlar gerçekleşirse, o zaman sorun tarih öncesi bir dönemde takılıp kalmış ülkelerin modernleştirilmesi olur. Yemen, Somali, Suudi Arabistan ve Umman gibi. Bu olası bir senaryo değil sadece, bence mevcut gidişat bu yönde. 

 

Böyle bir sürecin tepeden inme gerçekleşeceğini düşünmüyorsak, güçlü bir orta sınıfa ihtiyaç duyulacaktır. Bu belki İran’da var, ama ülke dışına giden göçle Irak bu varlığını kaybetmedi mi? 

 

Orta sınıf büyüyor ama küçülüyor da. O da var, bu da. Avrupa ve ABD’de Irak’la ilgili pek çok konferans ve seminere katıldım. Bir kaç istisna dışında hepsine katıldım diyebilirim. O dönemde herkes şiddetin yükselişi üzerinde duruyordu ama yeni devletin kapasite geliştirme becerisini dikkate almıyordu. İkisini birden analiz etmelisiniz. Çünkü o zamanlar şiddet artarken, devlet kapasitesi de artıyordu. Böyle bir denge vardı. Sonra birden denge devlet lehine döndü. Irak’ın Somali gibi olduğunu söyleyenler fikir değiştirdiler. Neden, çünkü resmin sadece bir yüzüne bakıyorlardı. Oysa şiddet üreten en büyük aktör devlet. İsyancılar bir devlete eklenmedikçe varlıklarını sürdüremezlerdi. Böylece kendileri devlet oldu, milisler devlete eklendiler. O zamanlar Irak’ın bir geleceği yok diyenler, Irak’ın geleceği parlak diyorlar. Ama bu sefer ben endişeleniyorum.  

 

 

Çünkü bu kimlik politikaları kısıtlı bir alanda etkiliydi. Şimdi bölünme mevcut sınırların ötesine geçebilir, devlet kurumlarına yansıyabilir. Korkum bu mezhep ve etnik çatışmalarının kurumlar düzeyine yansıması. Eğer Sünniler, Şiiler veya Kürtler ordudan çekiliyoruz derse, ordu çöker. Polis ve devlet de çöker. Devlet kurumları hâlâ çok kırılgan. Aşırı parçalanma basıncına dayanabilir mi? Bu benim için kaygı verici bir soru. Bu ihtimal çok kuvvetli değil ama var. Kanser gibi gelişebilir ve herşeyi mahvedebilir.